– Ese për Adelina R. Mamaqin, Shkrimtaren- Ikonë të Letërsisë shqipe për fëmijë –
Të shkruash për fëmijët do të thotë të hysh në një botë, ku gjithçka është në fillim: fjala, pyetja, kureshtja, miqësia, ëndrra, zbulimi i vetes dhe i botës. Por të qëndrosh gjatë në këtë botë dhe ta pasurosh atë me libra, personazhe, vargje, përralla e tregime do të thotë të kesh zgjedhur një mision letrar. Në këtë kuptim, krijimtaria e Adelina R. Mamaqit lexohet si një jetë e gjatë në shërbim të letërsisë për fëmijë. Ajo ka krijuar për fëmijët duke njohur moshën e tyre, gjuhën e tyre, lojën e tyre dhe mënyrën e tyre të veçantë për ta parë realitetin. Por vetëm njohja e motiveve të moshës nuk do të mjaftonte për të ndërtuar një vepër letrare që mbetet. Shkrimtarja u ka kërkuar personazheve të saj diçka më shumë: të bëhen bartës të një ideje, të një ndjenje, të një vlere dhe, mbi të gjitha, të një besimi te fëmija.
Fëmija – pikënisja e krijimtarisë
Në veprat e Adelina R. Mamaqit, fëmija nuk është thjesht një lexues për të cilin duhet shkruar. Ai është bashkudhëtar i krijimit. Për këtë arsye, autorja i afrohet botës së fëmijës përmes elementeve që janë të natyrshme për të: loja, kafshët, përralla, familja, shoqëria, kopshti, shkolla, natyra, kureshtja dhe aventura. Por pas këtyre motiveve të dukshme fshihet një shtresë më e thellë: formimi i personalitetit të fëmijës. Fëmija i Mamaqit pyet, gabon, kërkon, zbulon, luan, qesh, trembet, përpiqet dhe mëson. Ai nuk është një figurë pasive që merr një mësim të gatshëm. Ai e përjeton mësimin përmes ngjarjes dhe personazhit. Prandaj edhe mesazhi didaktik nuk vjen gjithmonë si këshillë e drejtpërdrejtë; ai mishërohet në veprim. Këtu qëndron një nga meritat e letërsisë së saj: ajo nuk ia shpjegon fëmijës botën vetëm me fjalë; ia bën botën të përjetueshme përmes personazheve.
Çfarë u besoi Adelina R. Mamaqi personazheve të saj?
Kjo është pyetja që na çon në zemër të krijimtarisë së saj. Personazheve të saj shkrimtarja u besoi, para së gjithash, zërin e fëmijërisë. Ata flasin, veprojnë dhe mendojnë nga brenda botës së fëmijës. Nëpërmjet tyre, lexuesi i vogël gjen veten, pyetjet e veta, dëshirat e veta dhe edhe gabimet e veta. Kështu, personazhi bëhet një lloj pasqyre e moshës. Por ajo u besoi edhe guximin për të zbuluar. Personazhet e saj nuk janë vetëm të pranishëm në një ngjarje; ata përfshihen në të. Përballen me një situatë dhe përmes saj ndryshojnë. Kjo e shndërron fabulën në një udhëtim të vogël të rritjes. Ajo u besoi gjithashtu aftësinë për të komunikuar vlera njerëzore: dashurinë, miqësinë, kujdesin, solidaritetin, mirësinë, përgjegjësinë, respektin për natyrën dhe marrëdhëniet familjare. Dhe, mbi të gjitha, u besoi imagjinatën. Imagjinata në krijimtarinë e Mamaqit nuk është arratisje nga realiteti. Është një mënyrë për ta parë realitetin me sytë e fëmijës. Një zog, një kafshë, një lodër, një objekt apo një situatë e zakonshme mund të marrë jetë artistike dhe të bëhet pjesë e një bote ku fëmija mëson pa e ndier veten në një “orë mësimi”.
Nga “Ora e Shibës” te “Bardhoshi Xhepkoshi”: personazhi si bartës i aventurës
Në krijimtarinë e Adelina R. Mamaqit vërehet një prirje e vazhdueshme për ta vendosur personazhin në qendër të një situate që e kërkon veprimin. Te “Ora e Shibës”, për shembull, vetë titulli krijon një atmosferë ku objekti, koha dhe personazhi lidhen me një botë të veçantë imagjinative. Fëmija joshet nga misteri dhe nga aventura, por pas lojës së imagjinatës qëndron aftësia për të vëzhguar, për të pyetur dhe për të zbuluar. Te “Di të luaj dhe të qesh”, ku loja dhe gjëegjëza ndërthuren, autorja u beson fëmijëve një tjetër aftësi të rëndësishme: aftësinë për të menduar duke luajtur. Këtu loja nuk është vetëm argëtim. Ajo bëhet mënyrë njohjeje. Te “Unë ylberin mbaj në duar”, bota e fëmijës së vogël lidhet me ngjyrën, bukurinë, natyrën dhe përjetimin. “Ylberi” mund të lexohet si një simbol i shumëngjyrësisë së fëmijërisë, ndërsa “duart” si shenjë e marrëdhënies aktive të fëmijës me botën: ai nuk është vetëm spektator i bukurisë, por dëshiron ta prekë, ta mbajë dhe ta bëjë të vetën. Te “Zogu Pup në shtëpinë prej xhami”, kafsha dhe hapësira krijojnë një situatë ku fëmija mund të përjetojë njëkohësisht kureshtjen, kujdesin dhe marrëdhënien me qenien tjetër. Këtu personazhi bëhet ndërmjetës i një edukimi emocional: fëmija mëson të kujdeset sepse lidhet emocionalisht me tjetrin. Te “Ada Duargjata”, vetë emërtimi i personazhit krijon një figurë të paharrueshme. Personazhi nuk mbetet thjesht një emër; ai merr një tipar që bëhet shenjë dalluese dhe njëkohësisht krijon mundësi për lojën artistike me karakterin.
“Xhoi-Toi” – kur personazhi bëhet edhe lidhje shpirtërore
Një vend të veçantë zë “Xhoi-Toi”, sidomos në këndvështrimin e marrëdhënies së shkrimtares me botën e mbesës së saj. Këtu personazhi fëmijë mund të lexohet edhe si një pikë takimi midis përvojës së të rriturit dhe freskisë së fëmijërisë. Shkrimtarja nuk i afrohet fëmijës vetëm si vëzhguese; ajo e dëgjon, e ndjek, e përjeton botën e tij. Kjo është një nga çelësat e letërsisë së Mamaqit: fëmija nuk është “objekt” i shkrimit, por burim i tij emocional. Dhe kjo e shpjegon edhe një tipar të rëndësishëm të personazheve të saj: ata kanë ngrohtësi. Edhe kur përballen me një problem, ata nuk humbasin lidhjen me jetën, lojën dhe shpresën.
“Bardhoshi Xhepkoshi” – personazhi që merr mbi vete një botë
Te poema-përrallë “Bardhoshi Xhepkoshi”, shkruar sipas motiveve të Marshakut, personazhi fiton një dimension të veçantë. Vetë emri “Xhepkoshi” krijon menjëherë një lidhje mes personazhit dhe xhepit, pra mes karakterit dhe një tipari konkret, të dukshëm e komik. Kjo është një mënyrë shumë e efektshme për fëmijët: personazhi mbahet mend përmes një shenje. Por pas humorit dhe lojës së fjalës qëndron një teknikë e rëndësishme e shkrimit për fëmijë: personazhi duhet të ketë identitet të dallueshëm.
Bardhoshi nuk është thjesht një figurë që lëviz brenda fabulës. Ai bëhet qendër e saj. Nëpërmjet tij, fëmija ndjek situatat, përjeton humorin, vëren gabimet dhe nxjerr përfundimin. Kjo tregon se Mamaqi e kupton mirë një parim themelor të letërsisë për fëmijë: mesazhi bëhet më i fortë kur mishërohet në personazh.
Nga kafsha te objekti: një botë që merr jetë
Një tjetër veçori e krijimtarisë së saj është aftësia për t’u dhënë jetë figurave që në realitet nuk kanë jetë njerëzore. Zogjtë, kafshët, lodrat, objektet dhe elementet e natyrës mund të hyjnë në marrëdhënie me fëmijën. Kështu krijohet një botë ku kufiri midis reales dhe imagjinares bëhet i butë.Kjo teknikë lidhet me një traditë të vjetër të letërsisë për fëmijë: që nga përralla dhe fabula, kafsha ka folur, ka menduar, ka gabuar dhe ka dhënë mësime njerëzore. Por Mamaqi nuk e përdor këtë traditë vetëm për të përsëritur një model. Ajo e përshtat atë me ndjeshmërinë e fëmijës modern. Kafsha nuk është domosdoshmërisht vetëm simbol i një vesi njerëzor; ajo mund të jetë shok, bashkëudhëtar, objekt dashurie dhe pjesë e një bote të përbashkët.
Personazhi si edukator, por jo si “mësues”
Një nga sfidat më të mëdha të letërsisë për fëmijë është marrëdhënia midis artit dhe edukimit.
Adelina R. Mamaqi u beson personazheve të saj një funksion edukues, por forca e tyre artistike qëndron pikërisht atëherë kur ata nuk duken si “Mësues” që japin leksione. Personazhi edukon duke jetuar. Ai gabon dhe mëson. Ai pyet dhe zbulon. Ai luan dhe mendon. Ai qesh dhe komunikon. Ai dashuron dhe kujdeset. Ai përballet me një pengesë dhe kërkon rrugëdaljen. Kjo e bën edukimin pjesë të vetë fabulës. Prandaj, në krijimtarinë e Mamaqit mund të themi se pedagogjia e saj më e mirë është pedagogjia e përjetimit.
Gjuha – vendi ku personazhi bëhet i afërt
Një personazh për fëmijë nuk mund të jetojë plotësisht nëse nuk flet në një gjuhë që fëmija e ndien të afërt. Mamaqi i kushton rëndësi ritmit, tingëllimit, lojës së fjalës, përsëritjes, humorit dhe figuracionit. Kjo është veçanërisht e dukshme në krijimet me karakter poetik, në gjëegjëza dhe në ato vepra ku emërtimi i personazhit vetë bëhet pjesë e lojës. Gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi; ajo është hapësirë loje. Dhe fëmija, para se të bëhet lexues kritik, është dëgjues i tingullit të fjalës. Ai e do rimën, ritmin, përsëritjen, befasinë, fjalën qesharake dhe emrin që mbahet mend. Këtu shkrimtarja e kupton një të vërtetë të rëndësishme: fëmija duhet ta dëshirojë fjalën përpara se ta mësojë atë.
Nga personazhi te protagonisti
Jo çdo personazh është protagonist. Personazhi bëhet protagonist kur mbi të rëndon pesha e ngjarjes dhe kur veprimet e tij ndikojnë në zhvillimin e fabulës. Në krijimtarinë e Adelina R. Mamaqit, protagonistët marrin mbi vete pikërisht këtë përgjegjësi. Ata nuk janë dekor i tregimit, përrallës dhe i vjershës. Ata e lëvizin tregimin, përrallën dhe vjershën. Dhe këtu mund të kuptojmë më mirë pyetjen: çfarë u besoi autorja personazheve të saj? – U besoi të vërtetën e fëmijërisë. U besoi ëndrrën. U besoi lojën. U besoi pyetjen. U besoi gabimin. U besoi dëshirën për të zbuluar. U besoi aftësinë për të dashur. U besoi edhe të drejtën për të qenë fëmijë. Në këtë kuptim, protagonisti i Mamaqit është shpesh më shumë se një figurë letrare: ai është një përfaqësues i një moshe që po mëson të bëhet vetvetja.
Një jetë letrare që komunikon me brezat…
Një shkrimtare për fëmijë matet jo vetëm me numrin e librave që ka shkruar, por me numrin e brezave që kanë gjetur diçka nga vetja në ato libra. Krijimtaria e Adelina R. Mamaqit i përket kësaj përvoje. Ajo ka shkruar për fëmijë të moshave të ndryshme, duke kërkuar forma të ndryshme shprehjeje: poezinë, përrallën, gjëegjëzën, tregimin, poemën-përrallë, aventurën, lojën gjuhësore. Kjo shumëllojshmëri dëshmon një parim të rëndësishëm: letërsia për fëmijë nuk është një letërsi me një zë të vetëm. Fëmijëria ka shumë zëra. Ka zërin e të qeshurës, të pyetjes, të habitjes, të frikës së vogël, të ëndrrës, të miqësisë, të familjes dhe të zbulimit. Dhe shkrimtarja ka kërkuar t’i dëgjojë këta zëra përmes personazheve të saj.
Përfundim: Besimi te personazhi është besim te fëmija
Themi se Adelina R. Mamaqi nuk ua besoi personazheve të saj vetëm detyrën për të argëtuar fëmijët. Ajo u besoi një mision më të madh: të ndërtonin ura midis fëmijës dhe jetës. Nëpërmjet tyre, fëmija mëson të shohë, të ndiejë, të pyesë, të qeshë, të mendojë dhe të ëndërrojë. Prandaj, krahas motiveve të moshës, personazhet e saj mbartin edhe një pasuri tjetër: besimin e autores te pastërtia e botës së fëmijës dhe te mundësia që letërsia ta ndihmojë atë botë të rritet pa e humbur magjinë. Kjo është ndoshta arsyeja pse personazhet e Mamaqit nuk duhen parë vetëm si krijesa të një fabule të caktuar. Ata janë shenja të një filozofie krijuese. Në secilin prej tyre autorja ka vendosur diçka nga ajo që mendon se fëmija ka nevojë të marrë me vete nga libri: një pyetje, një buzëqeshje, një ndjenjë, një kujtim, një mësim apo një ëndërr. Dhe kështu mund të formulohet edhe thelbi i gjithë krijimtarisë së saj: – Adelina R. Mamaqi u besoi personazheve të saj atë që një shkrimtar për fëmijë duhet t’ia besojë më së pari letërsisë: të drejtën për ta parë botën me sytë e fëmijës, por edhe përgjegjësinë për ta ndihmuar fëmijën ta shohë botën pak më bukur, pak më drejt dhe pak më njerëzisht. Në këtë kuptim, një jetë në shërbim të letërsisë për fëmijë nuk është vetëm një jetë e mbushur me libra. Është një jetë ku shkrimtari zgjedh të ruajë një nga thesaret më të brishta të njeriut: aftësinë për të habitur, për të ëndërruar dhe për të besuar te e mira.
Personazhi i Adelina R. Mamaqit – nga figura e fëmijës te filozofia e fëmijërisë
Në krijimtarinë e Adelina R. Mamaqit, personazhi është një nga portat kryesore përmes të cilave shkrimtarja hyn në botën e fëmijës. Ajo nuk e ndërton këtë botë vetëm duke zgjedhur tema që lidhen me moshën e vogël, por duke krijuar personazhe që e përjetojnë jetën sipas logjikës së fëmijërisë. Kjo është një dallim i rëndësishëm.
Të shkruash për fëmijën do të thotë të zgjedhësh temën e përshtatshme; të shkruash nga brenda botës së fëmijës do të thotë të krijosh një personazh që e ndien, e pyet, e kërkon dhe e zbulon botën në mënyrën e vet. Në këtë kuptim, personazhet e Mamaqit janë të besuarit e saj. Ajo u dorëzon atyre barrën e rrëfimit, të humorit, të konfliktit, të zbulimit dhe të mesazhit.
1. Shiba – personazhi si hyrje në misterin e fëmijërisë (Te “Ora e Shibës”, që në titull krijohet një atmosferë e veçantë. Emri i personazhit dhe objekti “ora” vendosen pranë njëri-tjetrit dhe prodhojnë kureshtje. Këtu mund të vërehet një teknikë karakteristike e letërsisë për fëmijë: të nisësh nga diçka e njohur për fëmijën dhe ta kthesh atë në një burim misteri e aventure. Ora është një objekt i përditshëm, por kur lidhet me një personazh të veçantë, ajo fiton një kuptim tjetër. Koha nuk është më vetëm matje; ajo bëhet hapësirë e ngjarjes. Shiba, në këtë këndvështrim, mund të lexohet si një figurë e kureshtjes dhe zbulimit. Çfarë i beson autorja Shibës? I beson aftësinë për ta tërhequr fëmijën drejt së panjohurës. Dhe kjo është shumë e rëndësishme: fëmija nuk duhet të futet në letërsi vetëm përmes përgjigjeve. Ai duhet të hyjë në të edhe përmes pyetjes. Shiba bëhet kështu një ndërmjetës midis fëmijës dhe misterit të botës, duke qenë me jetën dhe veprimet e saj model).
2. Pup-i – zogu si shok i fëmijës
Te “Zogu Pup në shtëpinë prej xhami”, marrëdhënia e fëmijës me botën e gjallë merr një dimension të veçantë. Zogu është një figurë e afërt me imagjinatën e fëmijës. Ai fluturon, lëviz, këndon dhe është i lirë. Por vendosja e tij në “shtëpinë prej xhami” krijon një kontrast interesant: liria dhe kufizimi, natyra dhe hapësira e mbyllur, dëshira për të fluturuar dhe nevoja për mbrojtje. Pikërisht këtu personazhi mund të bëhet edhe mësim emocional. Fëmija mëson të kujdeset për tjetrin. Mëson se një qenie tjetër nuk është lodër. Mëson se dashuria nuk është vetëm ta kesh dikë pranë, por edhe të respektosh natyrën dhe nevojat e tij. Prandaj Pup nuk është thjesht një zog në fabul. Ai mund të shihet si simbol i brishtësisë së jetës dhe i nevojës për kujdes. Dhe çfarë i beson autorja Pupit? I beson të përcjellë te fëmija një edukim që nuk vjen nga këshilla, por nga ndjenja.
3. Ada Duargjata – emri që bëhet karakter
“Ada Duargjata” na çon drejt një tjetër mënyre të ndërtimit të personazhit. Vetë emërtimi është një mjet karakterizimi. Fëmija e identifikon personazhin përmes një tipari të dallueshëm, ndërsa autori krijon një figurë që mund të mbahet mend lehtë. Kjo është shumë e rëndësishme për letërsinë e moshës së vogël: personazhi duhet të ketë një shenjë të vetën. Por më interesante është ajo që fshihet pas këtij tipari. “Duargjata” mund të perceptohet si një figurë që lidhet me aftësinë për të bërë, për të vepruar, për të ndërhyrë në botën përreth. Duart janë simbol i veprimit. Fëmija prek, ndërton, krijon, rrëzon, rregullon, provon. Kështu, personazhi lidhet me një nga dimensionet më të rëndësishme të fëmijërisë: fëmija që mëson duke bërë. Autorja nuk i beson Adës vetëm një histori. I beson idesë se fëmija është qenie aktive, krijuese dhe kërkuese.
4. Xhoi-Toi – personazhi si afërsi shpirtërore
Te “Xhoi-Toi”, personazhi merr një tjetër ngarkesë emocionale. Vetë mënyra e emërtimit krijon intimitet, lojë dhe afërsi. Emri tingëllon si një emër i lindur nga bota e fëmijës dhe jo nga formaliteti i botës së të rriturve. Këtu është veçanërisht e rëndësishme marrëdhënia midis autores dhe fëmijës. Personazhi fëmijë nuk është vetëm protagonist; ai është edhe burim frymëzimi. Kjo e bën “Xhoi-Toin” një pikë të rëndësishme për të kuptuar poetikën e Mamaqit: shkrimtarja nuk e sheh fëmijën nga larg. Ajo përpiqet të hyjë në ritmin e tij emocional. Në këtë rast, ajo i beson personazhit kujtesën e fëmijërisë. Sepse një fëmijë mund të bëhet për shkrimtarin edhe një mënyrë për të rikthyer te vetja botën e dikurshme: lojën, habinë, gjuhën e parë, emocionin e vogël dhe gëzimin e papërsëritshëm.
5. Bardhoshi Xhepkoshi – protagonisti që bashkon humorin dhe mësimin
Te “Bardhoshi Xhepkoshi”, poema-përrallë e shkruar sipas Marshakut, kemi një figurë më të dallueshme të protagonistit. Bardhoshi është ndërtuar përmes një emri që tërheq menjëherë vëmendjen e fëmijës. “Xhepkoshi” krijon një lojë të bukur mes personazhit dhe xhepit. Kjo lojë gjuhësore nuk është e parëndësishme. Në letërsinë për fëmijë, emri mund të jetë pjesë e karakterit. Bardhoshi është një protagonist që mundëson humorin, situatën, veprimin dhe përfundimin me vlerë. Por këtu duhet bërë edhe një dallim kritik: një personazh humoristik nuk është domosdoshmërisht një personazh sipërfaqësor. Përkundrazi, humori mund të jetë mënyra më e butë për ta bërë fëmijën të reflektojë mbi sjelljen njerëzore. Prandaj Bardhoshit i besohet një detyrë e dyfishtë: – të argëtojë dhe të bëjë të mendojë. Ky është një nga parimet më të bukura të letërsisë së mirë për fëmijë.
6. “Miush Pseja” – protagonisti i pyetjes
Një vend të veçantë meriton edhe figura e “Miush Pseja”. Vetë emërtimi “Pseja” është një çelës interpretimi. “Pse?” është një nga fjalët më të fuqishme të fëmijërisë. Fëmija pyet: Pse ndodh kjo? Pse është kështu? Pse nuk është ndryshe? Pse?.. Dhe pikërisht kjo pyetje është fillimi i njohjes. Prandaj “Miush Pseja” mund të lexohet si një personifikim i fëmijës kureshtar. Ai nuk e pranon botën vetëm sepse i thuhet se është e tillë. Ai kërkon ta kuptojë. Në këtë pikë, personazhi bëhet shumë më tepër se një figurë simpatike. Ai bëhet simbol i mendimit kritik në moshën e fëmijërisë. Dhe kjo është një përgjegjësi e madhe që autorja ia beson protagonistit: ta mësojë fëmijën se pyetja nuk është dobësi; përkundrazi, pyetja është fillimi i dijes.
7. “Di të luaj dhe të qesh” – personazhi kolektiv
Në librin “Di të luaj dhe të qesh”, sidomos përmes gjëegjëzave, kemi një formë tjetër të protagonistit. Këtu protagonist nuk është medoemos një individ i vetëm. Protagonist bëhet vetë fëmija-lexues. Kjo është shumë domethënëse. Kur fëmija përpiqet të gjejë përgjigjen e një gjëegjëze, ai hyn në tekst. Ai nuk është më vetëm marrës; ai bëhet pjesëmarrës. Prandaj gjëegjëza është një formë e bukur e komunikimit interaktiv: – Shkrimtari pyet – fëmija mendon – fëmija përgjigjet – loja vazhdon. Kështu, Mamaqi i beson fëmijës një rol që letërsia didaktike tradicionale shpesh nuk ia jepte: rolin e bashkëkrijuesit të kuptimit.
8. “Unë ylberin mbaj në duar” – fëmija që e prek bukurinë
Në “Unë ylberin mbaj në duar”, titulli vetë është një figurë poetike e fuqishme. Ylberi është ngjyrë, dritë, shpresë dhe shumësi. Duart janë veprim, prekje, krijim. Kur këto dy imazhe bashkohen, krijohet ideja e një fëmije që dëshiron ta prekë dhe ta përvetësojë bukurinë e botës. Këtu personazhi nuk është vetëm fëmija që mëson. Është fëmija që ndien. Kjo është një anë shumë e rëndësishme e poetikës së Mamaqit: edukimi estetik. Fëmija duhet të mësojë jo vetëm të njohë botën, por edhe ta dashurojë bukurinë e saj.
9. “Ora e Shibës”, “Pup”, “Ada”, “Xhoi-Toi”, “Bardhoshi”, “Miush Pseja” – një galeri personazhesh, një filozofi…
Nëse i vendosim këta personazhe pranë njëri-tjetrit, shohim se kemi përpara një galeri të larmishme: Shiba – kureshtja dhe zbulimi; Pup – kujdesi dhe ndjeshmëria; Ada – veprimi dhe krijimtaria; Xhoi-Toi – afërsia dhe kujtesa e fëmijërisë; Bardhoshi – humori dhe mësimi përmes situatës; Miush Pseja – pyetja dhe kërkimi i dijes; fëmija në “Di të luaj dhe të qesh” – bashkëlojtari dhe bashkëkrijuesi; fëmija i “Ylberit” – ndjeshmëria ndaj bukurisë. Kjo shumëllojshmëri dëshmon se Mamaqi nuk ka një model të vetëm të fëmijës. Ajo ka shumë fëmijëri. Dhe kjo është një pasuri. Sepse fëmijëria nuk është vetëm gëzim. Nuk është vetëm lojë. Nuk është vetëm pafajësi. Është edhe pyetje, gabim, frikë, kërkim, marrëdhënie, përgjegjësi, imagjinatë dhe dëshirë për të kuptuar.
10. Çfarë u besoi, në fund të fundit, personazheve të saj?
Mund ta përmbledhim në disa fjalë themelore: – U besoi të vërtetën e fëmijërisë. U besoi atyre: – të flasin në vend të fëmijës; të pyesin në vend të tij; të gabojnë pa humbur të drejtën për të mësuar; të qeshin pa e humbur seriozitetin e jetës; të luajnë duke mësuar; të ëndërrojnë pa ikur nga realiteti; të duan natyrën dhe qeniet e gjalla; të zbulojnë botën; të ndërtojnë marrëdhënie; të ruajnë imagjinatën; të përcjellin vlera pa u shndërruar në predikues.
Kështu, personazhi i Adelina R. Mamaqit bëhet një urë midis artit dhe edukimit, por një urë që nuk e sakrifikon artin për mësimin.
* * *
Adelina R. Mamaqi nuk ua beson personazheve të saj vetëm fabulën; ajo u beson fëmijërinë. U beson të drejtën për të pyetur, për të luajtur, për të gabuar, për të ëndërruar dhe për të zbuluar. Prandaj protagonistët e saj janë më shumë se figura të një historie: ata janë zëra të moshës, bartës të vlerave dhe ndërmjetës të dialogut midis fëmijës dhe botës. Nëpërmjet tyre, shkrimtarja nuk i thotë fëmijës vetëm “mëso”, por i thotë: “shiko, pyet, ndiej, mendo, qesh, ëndërro dhe zbuloje vetë botën”. Dhe pikërisht këtu mund të qëndrojë një nga vlerat më të qëndrueshme të krijimtarisë së Adelina R. Mamaqit: ajo nuk e nënvlerëson fëmijën duke i dhënë përgjigje të gatshme; ajo krijon personazhe që e nxisin fëmijën të kërkojë përgjigjet e veta. Kjo është edhe arsyeja pse personazhi i saj mund të shihet si një “protagonist i rritjes”: ai nis nga loja, kalon përmes kureshtjes dhe përvojës dhe mbërrin te një formë më e vetëdijshme e njohjes së vetes dhe të botës.
Shkodër, më, 12.09.2026 (xhahidbushati